Zorg en dwang in de thuiszorg: wat zijn uw rechten?

Thuiszorg is meestal gebaseerd op vrijwillige afspraken tussen de cliënt, naasten en zorgverleners. Soms is iemand door dementie of een verstandelijke beperking niet in staat om bepaalde zorg te overzien of ermee in te stemmen. Ook kan iemand zich verzetten tegen hulp die nodig lijkt. In zulke situaties kan de Wet zorg en dwang (Wzd) van toepassing zijn.

Wat betekent onvrijwillige zorg?

Onvrijwillige zorg is zorg waartegen de cliënt zich verzet, of zorg waarmee de cliënt niet instemt. Dat kan bijvoorbeeld gaan om hulp bij wassen of aankleden, medicatie, toezicht of het beperken van iemands bewegingsvrijheid. Ook wanneer een vertegenwoordiger instemt, kan zorg onvrijwillig zijn als de cliënt zelf zich ertegen verzet.

De Wzd geldt vooral voor mensen met een psychogeriatrische aandoening, zoals dementie, of een verstandelijke beperking. De wet kan ook van toepassing zijn op bepaalde andere aandoeningen die daarmee vergelijkbare problemen veroorzaken.

Wanneer mag onvrijwillige zorg worden ingezet?

Onvrijwillige zorg is geen gewone oplossing voor lastige situaties. De zorgaanbieder moet zorgvuldig onderzoeken of er sprake is van ernstig nadeel, zoals gevaar voor de cliënt of anderen, ernstige verwaarlozing of een aanzienlijke verslechtering van de gezondheid. De zorg moet noodzakelijk en passend zijn.

Daarbij geldt het uitgangspunt: vrijwillige zorg, tenzij het echt niet anders kan. Eerst moeten minder ingrijpende mogelijkheden worden onderzocht. Als onvrijwillige zorg toch nodig is, moet deze zo kort mogelijk duren en regelmatig worden beoordeeld.

Hoe werkt dit bij zorg thuis?

De Wzd kan ook gelden wanneer iemand thuis woont en thuiszorg ontvangt. Onvrijwillige zorg thuis vraagt om extra aandacht voor de veiligheid, de privacy en de omstandigheden in de woning. De zorgaanbieder moet nagaan of de zorg verantwoord thuis kan worden gegeven en welke afspraken daarvoor nodig zijn met de cliënt en diens vertegenwoordiger.

De zorg wordt vastgelegd in een zorgplan. Daarin staat welke zorg wordt overwogen, waarom die nodig is, welke alternatieven zijn onderzocht en hoe vaak de situatie wordt geëvalueerd. Afhankelijk van de omstandigheden zijn ook overleg met deskundigen en aanvullende stappen volgens de Wzd vereist. De precieze procedure kan verschillen per situatie.

Welke rol hebben familie en vertegenwoordigers?

Een vertegenwoordiger kan de cliënt ondersteunen bij gesprekken en besluiten wanneer diegene dat zelf niet goed kan. Dat kan bijvoorbeeld een wettelijk vertegenwoordiger zijn. Familieleden of mantelzorgers kunnen belangrijke informatie geven over gewoonten, wensen en gedrag van de cliënt, maar zijn niet automatisch de wettelijke vertegenwoordiger.

Ook bij betrokkenheid van een vertegenwoordiger blijft de mening van de cliënt belangrijk. Zorgverleners moeten de cliënt zo veel mogelijk betrekken en rekening houden met diens wensen, gevoelens en mogelijkheden.

Wat kunt u doen als u het niet eens bent met de zorg?

• Vraag de zorgverlener om uit te leggen waarom de zorg nodig is en welke alternatieven zijn onderzocht.
• Vraag om inzage in het zorgplan en bespreek hoe en wanneer de afspraken worden geëvalueerd.
• Neem contact op met de cliëntvertrouwenspersoon Wzd. Deze kan helpen om vragen te stellen, wensen kenbaar te maken of een klacht voor te bereiden.
• Bespreek een klacht met de zorgaanbieder of vraag naar de klachtenprocedure en de bevoegde klachtencommissie.

De cliëntvertrouwenspersoon Wzd is onafhankelijk en ondersteunt cliënten en vertegenwoordigers bij vragen over onvrijwillige zorg. De zorgaanbieder kan vertellen hoe u deze vertrouwenspersoon bereikt.

Zorgvuldigheid en respect staan voorop

Zorg en dwang thuis raakt aan iemands vrijheid en persoonlijke leefomgeving. Daarom moet onvrijwillige zorg altijd zorgvuldig worden afgewogen, duidelijk worden vastgelegd en regelmatig worden herzien. Goede communicatie tussen de cliënt, naasten en zorgverleners helpt om oplossingen te vinden die zo veel mogelijk aansluiten bij iemands wensen en veiligheid.

Deze informatie is algemeen en vervangt geen juridisch of persoonlijk advies. Neem bij vragen over een concrete situatie contact op met de zorgaanbieder, een cliëntvertrouwenspersoon Wzd of een juridisch deskundige.

 

9 Tips voor Zorg en Dwang in Thuiszorg: Respect, Alternatieven en Wettelijke Richtlijnen

1. Respecteer de keuzevrijheid en toestemming van de cliënt.
2. Gebruik onvrijwillige zorg alleen als laatste redmiddel.
3. Bespreek zorgen rustig met de cliënt en naasten.
4. Zoek eerst naar vrijwillige, minder ingrijpende alternatieven.
5. Volg de Wet zorg en dwang en het zorgplan.
6. Leg de reden, afwegingen en afspraken zorgvuldig vast.
7. Betrek de cliëntvertegenwoordiger waar nodig.
8. Vraag advies aan de zorgverantwoordelijke of deskundige.
9. Evalueer maatregelen regelmatig en stop ze zodra dat kan.

Respecteer de keuzevrijheid en toestemming van de cliënt.

Respecteer de keuzevrijheid en toestemming van de cliënt door steeds uit te leggen welke zorg u wilt geven en waarom. Vraag om toestemming, luister naar wensen en bezwaren en geef de cliënt waar mogelijk tijd en ruimte om zelf te beslissen. Ook wanneer iemand ondersteuning nodig heeft, blijft diens stem belangrijk. Verzet de cliënt zich tegen de zorg, onderzoek dan samen met betrokkenen of er een vrijwillig alternatief is. Onvrijwillige zorg mag alleen worden overwogen wanneer dat volgens de Wet zorg en dwang noodzakelijk is en aan de wettelijke voorwaarden voldoet.

Gebruik onvrijwillige zorg alleen als laatste redmiddel.

Gebruik onvrijwillige zorg alleen als laatste redmiddel. Bespreek eerst met de cliënt, naasten en betrokken zorgverleners welke vrijwillige alternatieven mogelijk zijn en hoe de zorg beter kan aansluiten bij iemands wensen en behoeften. Is onvrijwillige zorg toch noodzakelijk om ernstig nadeel te voorkomen, dan moet deze zorgvuldig worden afgewogen, zo kort mogelijk worden toegepast en regelmatig opnieuw worden beoordeeld.

Bespreek zorgen rustig met de cliënt en naasten.

Bespreek zorgen rustig en op een geschikt moment met de cliënt en diens naasten. Luister naar hun ervaringen, wensen en vragen, en leg in begrijpelijke woorden uit waarom bepaalde zorg nodig kan zijn. Een open, respectvol gesprek helpt om misverstanden te voorkomen en samen te zoeken naar oplossingen die de vrijheid en veiligheid van de cliënt zo veel mogelijk respecteren.

Zoek eerst naar vrijwillige, minder ingrijpende alternatieven.

Zoek bij zorg en dwang in de thuiszorg altijd eerst naar vrijwillige, minder ingrijpende alternatieven. Bespreek met de cliënt wat diegene moeilijk vindt en kijk of kleine aanpassingen kunnen helpen, zoals een ander tijdstip, een vertrouwd gezicht of meer uitleg en keuzevrijheid. Zo kan passende zorg vaak worden geboden met meer respect voor de wensen en zelfstandigheid van de cliënt. Pas wanneer deze mogelijkheden onvoldoende zijn en er ernstig nadeel dreigt, kan onvrijwillige zorg worden overwogen.

Volg de Wet zorg en dwang en het zorgplan.

Volg bij onvrijwillige zorg thuis altijd de Wet zorg en dwang (Wzd) en de afspraken in het zorgplan. Daarin staat waarom de zorg nodig is, welke minder ingrijpende alternatieven zijn overwogen en hoe de zorg wordt geëvalueerd. Bespreek veranderingen in de situatie met de zorgverantwoordelijke en betrek de cliënt en diens vertegenwoordiger zo veel mogelijk. Zo blijft de zorg zorgvuldig, passend en zo beperkt mogelijk.

Leg de reden, afwegingen en afspraken zorgvuldig vast.

Leg bij zorg en dwang in de thuiszorg zorgvuldig vast waarom bepaalde zorg nodig is, welk mogelijk ernstig nadeel ermee wordt voorkomen en welke alternatieven zijn overwogen. Noteer ook hoe de wensen en het verzet van de cliënt zijn meegenomen, welke afspraken met de cliënt en eventuele vertegenwoordiger zijn gemaakt en wanneer de situatie opnieuw wordt beoordeeld. Duidelijke verslaglegging helpt iedereen te begrijpen waarom een maatregel wordt ingezet en maakt het mogelijk om te controleren of deze nog noodzakelijk en passend is.

Betrek de cliëntvertegenwoordiger waar nodig.

Betrek de cliëntvertegenwoordiger waar nodig. Wanneer een cliënt door een aandoening moeite heeft om informatie te begrijpen of keuzes te maken, kan een vertegenwoordiger helpen om diens belangen en wensen naar voren te brengen. Bespreek belangrijke zorgbesluiten daarom tijdig met deze persoon, maar blijf de cliënt zelf zo veel mogelijk betrekken. De mening, voorkeuren en signalen van de cliënt blijven belangrijk, ook als een vertegenwoordiger meepraat of toestemming geeft.

Vraag advies aan de zorgverantwoordelijke of deskundige.

Twijfelt u over onvrijwillige zorg in de thuissituatie? Vraag dan advies aan de zorgverantwoordelijke of een deskundige die ervaring heeft met de Wet zorg en dwang. Die kan uitleggen welke regels gelden, welke alternatieven er zijn en hoe de wensen en rechten van de cliënt worden meegewogen. Bespreek uw vragen zo vroeg mogelijk en vraag om duidelijke uitleg over de gemaakte afspraken.

Evalueer maatregelen regelmatig en stop ze zodra dat kan.

Evalueer maatregelen voor onvrijwillige zorg regelmatig samen met de cliënt, diens vertegenwoordiger en betrokken zorgverleners. Bespreek of de maatregel nog noodzakelijk en passend is en of er inmiddels een minder ingrijpend alternatief mogelijk is. Zodra de omstandigheden het toelaten, moet de maatregel worden verminderd of beëindigd. Zo blijft de zorg zo veel mogelijk aansluiten bij de wensen, veiligheid en vrijheid van de cliënt.